Saptanma Ne Anlama Gelir? Sosyal Psikolojik ve Toplumsal Bir Kavramın Derinlemesine İncelenmesi
Tarihsel Arka Plan ve Saptanmanın Gelişimi
Sosyal psikoloji ve sosyoloji disiplinlerinde önemli bir yere sahip olan “saptanma” kavramı, bir bireyin ya da grubun toplum tarafından olumsuz bir şekilde etiketlenmesi ve dışlanması sürecini ifade eder. Bu kavram, 1960’larda Amerikalı sosyolog Edwin Lemert’in çalışmalarıyla daha da belirginleşmiştir. Lemert, saptanmayı iki temel aşamada ele alır: birincil saptanma ve ikincil saptanma.
Birincil saptanma, bireyin toplumsal normlara aykırı bir davranış sergilemesi sonucu ilk etapta etiketlenmesidir. Örneğin, küçük bir suç işleyen bir birey, ilk başta toplum tarafından yalnızca suçlu olarak görülür. Ancak bu etiket, zaman içinde bireyi daha büyük toplumsal dışlanmalara sürükler. Buradaki anahtar nokta, saptanmanın bir toplum tarafından kabul edilen normlara karşı yapılan bir sapmanın ardından gerçekleşmesidir.
İkincil saptanma ise, bireyin etiketlendiği bu ilk aşamadan sonra, toplumun sürekli olarak onu bu etiketle tanıması ve bireyin bu yeni kimliği benimsemesidir. Bu süreç, kişinin kendisini toplum tarafından belirlenen rolüne uyacak şekilde yeniden tanımlamasına yol açabilir.
Toplumsal Saptanma ve Etiketleme Kuramı
Saptanma, toplumsal yapılar içinde bireyin nasıl algılandığı ve dışlandığı ile ilgili karmaşık bir süreci anlatır. Saptanma, sadece bireysel değil, toplumsal yapının bir parçası olarak da ele alınabilir. Bir toplumsal normun ihlali, bir birey için olumsuz sonuçlar doğurabilir, bu da bireyin kendini toplumsal normlara uymayan bir birey olarak tanımlamasına yol açar.
Howard Becker tarafından geliştirilen etiketleme kuramı, saptanma kavramının toplumdaki etkilerini anlamada önemli bir araçtır. Becker’a göre, bireylerin belirli davranışları toplum tarafından etiketlenir ve bu etiketler, bireylerin toplumsal rolleri üzerindeki algıyı şekillendirir. Örneğin, bir suçlu olarak etiketlenen bir kişi, bu etiketin etkisiyle kendisini sürekli suçlu olarak tanıyabilir ve suç işlemeye devam edebilir. Etiketleme kuramı, toplumsal normların ve değerlerin bireyler üzerindeki etkisini ve bunun sonuçlarını inceler.
Modern Zamanlarda Saptanma ve Toplumsal Etkileri
Günümüzde saptanma kavramı, dijital dünyada ve sosyal medya ortamlarında daha da belirgin hale gelmiştir. İnsanlar artık yalnızca fiziksel topluluklar içinde değil, aynı zamanda sanal alanlarda da etiketleniyor ve dışlanıyorlar. Sosyal medya platformlarında yapılan paylaşımlar, yorumlar ve etkileşimler, bireylerin toplumsal algısını hızlıca değiştirebilir. Bir tweet, bir fotoğraf ya da bir video, bireyin etiketlenmesine ve dışlanmasına yol açabilir.
Toplumsal cinsiyet, etnik köken, sınıf ve yaş gibi faktörler de saptanma sürecini etkileyen önemli unsurlardır. Örneğin, toplumsal cinsiyetle ilgili normlara uymayan bir birey, toplumsal olarak dışlanabilir veya yanlış anlaşılabilir. Benzer şekilde, belirli bir etnik kimlik ya da kültürel geçmiş, bir kişiyi toplumda belirli kalıplara sokabilir. Bu tür saptanma süreçleri, bireyin yaşamını zorlaştırabilir, hatta psikolojik sağlık üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir.
Saptanma ve Psikolojik Sonuçları
Saptanma, yalnızca toplumsal düzeyde değil, aynı zamanda bireyin psikolojik sağlığı üzerinde de etkili olabilir. Toplum tarafından etiketlenen birey, zaman içinde bu etiketle özdeşleşebilir ve kendisini sürekli olarak bu kimlik üzerinden tanımlar. Bu durum, bireyin özgüvenini ve sosyal ilişkilerini zedeleyebilir. Etiketlenmiş bir birey, toplum içinde kendini izole edebilir, sosyal bağlantılar kurmada zorluklar yaşayabilir veya daha da yalnızlaşabilir.
Özellikle psikiyatri alanında, “saptanma” kavramı, ruhsal hastalıkları olan bireylerin toplumsal dışlanmalarını açıklamak için de kullanılır. Psikiyatrik hastalıkları olan bir kişi, toplum tarafından bu hastalığıyla etiketlendiğinde, bu durum bireyin yaşamında önemli değişimlere yol açabilir. Bu kişi, yalnızca hastalıkla değil, aynı zamanda hastalık yüzünden dışlanma ve etiketlenme ile de mücadele etmek zorunda kalabilir.
Saptanmayı Aşmak: Toplumsal Farkındalık ve Değişim
Saptanmanın etkilerini en aza indirgemek ve toplumsal yapıları daha eşitlikçi hale getirmek için toplumsal farkındalık önemlidir. Toplumların, bireyleri yalnızca normlara göre değerlendirmemesi, çeşitliliği kabul etmesi gerekir. Saptanmanın etkilerini aşmak, toplumsal empati, anlayış ve hoşgörüyü artırmakla mümkündür.
Bu noktada, eğitim ve sosyal politikalar devreye girer. Eğitim, bireylerin farklılıkları kabul etmelerine yardımcı olabilir ve toplumsal normları sorgulamalarını teşvik edebilir. Aynı zamanda, saptanmış gruplara yönelik sosyal destek mekanizmaları oluşturmak, toplumsal dışlanmayı engellemeye yönelik etkili bir yöntem olabilir.
Sonuç: Saptanma ve Toplumsal Dönüşüm
Saptanma, sadece bireylerin yaşadığı bir süreç değil, toplumun kendisinin de dönüştürülmesi gereken bir yapıdır. Toplumların, bireylerin farklılıklarını kabul etmesi ve etiketlememesi, sosyal adaleti sağlamak için kritik öneme sahiptir. Toplumsal farkındalık ve empati geliştirmek, sadece saptanmanın etkilerini azaltmakla kalmaz, aynı zamanda daha adil ve eşit bir toplumun temelini atar.